Masyw Nanga Parbat, na który Hermann Buhl wszedł jako pierwszy w 1953 roku.

Hermann Buhl i Pervitin: co wziął na Nanga Parbat w 1953 roku

· 8 min czytania

3 lipca 1953 roku, tuż przed zachodem słońca, Hermann Buhl stanął na szczycie Nanga Parbat. Końcowy odcinek pokonał samotnie i bez tlenu z butli. Przed nim czekała jeszcze droga w dół, na której przez ponad dobę walczył o przetrwanie.

W relacji Buhla pojawia się też wątek budzący dyskusje do dziś: tabletki z metamfetaminą. Co o nich napisał i dlaczego w górach wysokich tak trudno odróżnić doping od leku, który ratuje życie? Pierwszym źródłem jest jego tekst opublikowany w Himalayan Journal.

Hermann Buhl idący stokiem, w tle masyw Nanga Parbat.
Archiwalne zdjęcie Hermanna Buhla podczas wyprawy na Nanga Parbat. Źródło: expeditions-unlimited.com.

Hermann Buhl na Nanga Parbat w 1953 roku

Nanga Parbat, dziewiąta co do wysokości góra świata (8125 m), przed 1953 rokiem miała ponurą reputację. Siedem prób zakończyło się niepowodzeniem, a na jej stokach zginęło 31 osób. Najgłośniejsza tragedia wydarzyła się w 1934 roku. Na czele wyprawy stał Willy Merkl, który zginął tam razem z ośmioma towarzyszami. Dziewiętnaście lat później wyruszyła na górę niemiecko-austriacka ekspedycja poświęcona jego pamięci. Kierował nią Karl Maria Herrligkoffer, przyrodni brat Merkla, który sam nie brał udziału we wspinaczce. Jednym z uczestników wyprawy był Hermann Buhl, 28-letni wspinacz z Innsbrucka.

Dwa dni przed atakiem szczytowym, 1 lipca, Buhl z Hansem Ertlem założyli na stromej ścianie Rakhiot około 100 metrów poręczówki. Następnego dnia razem z Ottonem Kempterem rozbili namiot na wysokości 6900 metrów. Wiatr szarpał płótnem tak mocno, że alpinista podpierał jego ściany kijkiem narciarskim i czekanami. Wyjście zaplanowano na drugą w nocy. Kempter jeszcze spał, więc o 2:30 Buhl ruszył sam w świetle księżyca. Z bazy kilkakrotnie padał sygnał do odwrotu, lecz on go zignorował.

O 7:00 rano, na wysokości około 7400 metrów, wiatr ucichł i zrobiło się słonecznie oraz wyraźnie cieplej. Do jedzenia miał tylko suszone owoce i nugat, bo masło oraz mięso zabrał Otto, a do picia herbatę z termosu. O 15:00 dotarł do Bazhin Gap, skąd na wierzchołek zostawało jeszcze około 300 metrów. W końcu osiągnął cel około 19:00, w chwili gdy słońce zniknęło za horyzontem. Rozwinął tam flagi Tyrolu i Pakistanu oraz zrobił zdjęcia, z których wyszło tylko jedno. Czekan, do którego przymocował drugą z flag, został na szczycie.

Był pierwszym człowiekiem, który wszedł na Nanga Parbat i zrobił to bez tlenu z butli.

Hermann Buhl podczas wyprawy na Nanga Parbat w 1953 roku.
Hermann Buhl w 1953 roku. Za kilka tygodni stanie sam na szczycie Nanga Parbat. Źródło: montagna.tv.

Co Buhl wziął ze sobą i kiedy po to sięgnął?

Jak wyglądały te kilkadziesiąt godzin, wiemy z relacji, którą Buhl opublikował w Himalayan Journal. Po południu 3 lipca zostawił plecak przy skałach i zabrał tylko to, co najpotrzebniejsze: aparat, termos, czekan oraz jeden kijek. Do kieszeni wrzucił też trochę Pervitinu i Padutinu, czyli leku poprawiającego krążenie, który miał chronić przed odmrożeniami.

Przed ostatnią granią zaczął opadać z sił. Długo się wahał, ponieważ wiedział, że Pervitin działa tylko przez około sześć godzin. W końcu zdecydował się i połknął dwie tabletki. Ze szczytu schodził już po zmroku. Noc spędził na wysokości około 8000 metrów, bez śpiwora i jedzenia. Wieczorem, gdy stopy zaczęły mu drętwieć, wziął dwie tabletki Padutinu.

O 4:00 rano 4 lipca nie czuł ich już wcale, a buty zamarzły na kamień. Gdzieś po drodze zniknęły mu rękawice, które zdjął przy trudnym trawersie. W południe dotarł do przełęczy Diamir Gap. Dręczyło go silne pragnienie, a usta krwawiły. Pojawiły się też omamy: słyszał głosy przyjaciół niosących herbatę i widział ślady stóp, choć wiedział, że nikt tędy nie szedł. Napił się odrobiny Dextrosportu zmieszanego ze śniegiem, ale uczucie suchości wróciło jeszcze silniejsze.

Przed ostatnim podejściem połknął naraz trzy tabletki Pervitinu. O 17:30 dotarł na Srebrne Siodło. Od wyjścia w nocy 3 lipca minęło wtedy około 39 godzin. Obóz IV, widoczny stamtąd, wyglądał na pusty. Dwóch mężczyzn zobaczył dopiero niżej, gdy wyszli mu naprzeciw. Noc spędzili we trzech w namiocie, a rano opatrzyli mu odmrożoną prawą stopę.

W ciągu dwóch dni Buhl wziął więc pięć tabletek Pervitinu. Dwie przed wejściem na wierzchołek i trzy w drodze powrotnej to wersja z jego własnego tekstu. Źródła wtórne bywają mniej precyzyjne: National Geographic pisze, że środek ten pozwolił mu dojść na szczyt, a inne opracowania wspominają tylko o zejściu. W obu ujęciach jest ziarno prawdy. W niektórych publikacjach pojawia się jeszcze herbata z liści koki, ale w relacji z Himalayan Journal jej nie ma, więc lepiej traktować ten wątek jako informację z drugiej ręki.

Lodowiec spływający między skalistymi zboczami ku ośnieżonym ścianom Nanga Parbat pod błękitnym niebem.
Nanga Parbat (8125 m). Zanim Hermann Buhl stanął na jej szczycie, na stokach zginęło 31 osób. Fot. Shujaat Muzaffar / Unsplash.

Pervitin w Wehrmachcie: skąd wziął się ten lek

Pervitin wprowadziła na rynek berlińska firma Temmler w 1938 roku. Reklamowano ten lek jako środek na czujność oraz depresję, a przez pewien czas można było kupić go bez recepty. Otto Ranke, lekarz wojskowy i szef Instytutu Fizjologii Ogólnej i Obronnej, przetestował preparat na 90 studentach i uznał, że pomoże Niemcom wygrać wojnę.

Wielu żołnierzy sięgało po ten środek już podczas ataku na Polskę, zanim armia zaczęła wydawać tabletki oficjalnie. Przed inwazją na Francję w 1940 roku do wojska trafiło ponad 35 milionów sztuk po 3 mg, czyli około dziesięciu na jednego człowieka. Według Normana Ohlera, autora książki o narkotykach w Trzeciej Rzeszy, ludzie pod wpływem tej substancji potrafili iść bez snu od 36 do 50 godzin. Ulotka zalecała jedną lub dwie sztuki, tylko w razie potrzeby, by nie zasnąć. W praktyce żołnierze pod ogromnym stresem często brali więcej.

Zapisy Wehrmachtu, przywoływane przez brytyjski Daily Mail, mówią o około 200 milionach tabletek rozdanych w latach 1939–1945. Skutki takiego stosowania szybko stały się widoczne: pojawiały się depresja, bezsenność, paranoja i uzależnienie. Pisarz Heinrich Böll jako młody żołnierz prosił rodziców w listach o przysłanie tego środka.

Do 1940 roku Pervitin dostawali też piloci Luftwaffe, żeby wytrzymać długie loty, a po zestrzeleniu nie czuć senności ani głodu. Metamfetaminę przyjmował również Adolf Hitler, któremu lekarz Theodor Morell włączył ją do codziennej kuracji.

Po drugiej stronie frontu alianci sięgali po benzedrynę, czyli inną amfetaminę. Brytyjczycy zdecydowali się na ten krok po tym, jak znaleźli tabletki Pervitinu w zestrzelonym niemieckim samolocie. Według jednego z opracowań dostawy ustały dopiero po zbombardowaniu fabryki Temmlera. Po II wojnie światowej środek ten wciąż był łatwo dostępny, zarówno na receptę, jak i na czarnym rynku. W czasach Buhla znali go także niemieccy i austriaccy wspinacze jako sposób na przypływ energii i lepszą koncentrację.

Strona fińskiego czasopisma z 1941 roku z artykułem o Pervitinie, zdjęciami żołnierzy i powiększoną tabletką.
Wycinek z fińskiego magazynu wojskowego Hakkapeliitta (kwiecień 1941), w którym zachwalano niemiecki Pervitin jako bezpieczną „pigułkę sisu” usuwającą zmęczenie i wzmacniającą morale żołnierzy. Finlandia współpracowała wówczas z nazistowskimi Niemcami. Źródło: wikipedia.org.

Brak reguł i kontekst ratunku

Jednoznaczna odpowiedź nie istnieje, ponieważ alpinizm nie ma własnego regulatora. Według National Geographic w górach nikt nie kontroluje takich środków, a o ocenie stylu decyduje przede wszystkim reputacja wspinacza. Tekst z 2016 roku w Nautilusie zwracał uwagę na to, że Światowa Agencja Antydopingowa nie zabrała głosu w sprawie wspinaczki wysokogórskiej.

Buhl sięgnął po Pervitin w sytuacji, w której chodziło o ratowanie życia i sam o tym napisał. Lek był wtedy dostępny na receptę, a według American Alpine Club pakiet tabletek wręczył mu Herrligkoffer, kierownik wyprawy oraz jej lekarz. Reinhold Messner krytykował wspinaczy polegających na wspomagaczach i sprzęcie, ale o Buhlu wypowiadał się z ogromnym szacunkiem, nazywając go klasykiem bez równych sobie.

Reinhold Messner w niebieskiej kurtce i zielonych spodniach stoi na ośnieżonym szczycie, w tle chmury i rozległa panorama.
Reinhold Messner: pierwszy zdobywca Everestu bez dodatkowego tlenu. Źródło: haydenrue.com.

Spór trwa: tlen, deksametazon i ksenon

Wspinacze celujący w ośmiotysięczniki mają dziś do dyspozycji zupełnie inne środki. W 2013 roku magazyn Outside opisał uczestnika wyprawy na Everest, który o mało nie zginął po zażyciu wielu leków naraz, między innymi deksametazonu, czyli sterydu łagodzącego skutki wysokości. Podobne działanie ma acetazolamid. Oba leki stosuje się na chorobę wysokościową, a jasnych zasad, które by to regulowały w górach nadal brakuje.

Najgłośniejszy spór dotyczy tlenu z butli. Przełomem był 8 maja 1978 roku, gdy Reinhold Messner i Peter Habeler zdobyli Everest bez niego, choć eksperci sądzili wcześniej, że to niemożliwe. Według jednej z interpretacji przepisów antydopingowych, zakazujących sztucznego podbijania poziomu tlenu w organizmie, butla mogłaby łapać się pod takie regulacje.

National Geographic podaje, że korzysta z niej około 95% osób zdobywających Everest, a krytycy nazywają to oszustwem. Ed Viesturs, który wszedł na wszystkie czternaście ośmiotysięczników, od dziesięcioleci porównuje wspomaganie tlenem do dopingu. Większość wspinaczy traktuje jednak tlen z butli jako zwykły element wyposażenia. Z komercyjną stroną Everestu łączy się też temat poruszony w tekście Afera w Himalajach: gdy pod Mount Everest ratunek zaczął pachnieć biznesem.

Najnowszy punkt zapalny to ksenon. W 2025 roku opisano wyprawę, w której czterech wspinaczy weszło na Everest i wróciło w mniej niż tydzień dzięki temu gazowi. Światowa Agencja Antydopingowa wpisała ksenon na listę substancji zakazanych dla zawodowców, a National Geographic pyta wprost, czy takie wsparcie zaciera granicę między sportem a turystyką. Lukas Furtenbach argumentuje na łamach Financial Times, że bez oficjalnych zawodów i regulaminów trudno mówić o łamaniu jakichkolwiek zasad. Adrian Ballinger odpowiada, że wspinaczka powinna trzymać te same standardy co kolarstwo albo biegi górskie.

Hermann Buhl idący po śnieżnej grani z kijkami i plecakiem, przed nim ośnieżone szczyty górskie.
Ponad szczytami: Hermann Buhl w drodze na Chogolisę w Pakistanie. © Archiwum Kriemhild Buhl.

Jaki wniosek płynie z tej historii?

Hermann Buhl zginął 27 czerwca 1957 roku na Chogolisie w wieku 32 lat. Jeszcze w tym samym roku zdobył bez dodatkowego tlenu Broad Peak, a za Nanga Parbat austriaccy dziennikarze sportowi wybrali go Sportowcem Roku 1953.

Siłą jego relacji są konkrety: podaje dokładną liczbę tabletek i moment, w którym po nie sięgnął. Ocenę zostawia czytelnikowi. Dziś stawka bywa inna: ksenon pomaga szybciej wejść na górę, podczas gdy tabletki Buhla miały ułatwić przetrwanie drogi powrotnej.

A jak ty oceniasz tamtą noc na Nanga Parbat? Napisz w komentarzu, gdzie według ciebie przebiega granica między wsparciem a dopingiem w górach.

Źródła: [1], [2], [3], [4], [5], [6]

Zdjęcie autora: Piotr

// AUTOR_TEKSTU

Piotr

Autor bloga Zdobywaj Szczyty, doświadczony copywriter, pasjonat gór, outdooru oraz wspinaczki. Na swoim blogu dzieli się praktycznymi poradami i inspiracjami, które pomagają lepiej przygotować się do górskich wypraw, rozwijać pasję do aktywności na świeżym powietrzu oraz czerpać motywację do pokonywania własnych granic.

Wszystkie teksty autora
Tagi
#doping w górach #Nanga Parbat #Pervitin

// ROZMOWA // BĄDŹ_PIERWSZY

Twoja kolej_

Masz inne zdanie, pytanie albo własną historię z gór? Napisz kilka zdań, chętnie przeczytamy.

Nie wiesz, jak zacząć? Kliknij:

Twój e-mail nie będzie widoczny. Szczegóły w polityce prywatności.