Literatura górska: 8 książek o górach, które warto przeczytać

Dobra książka o górach daje coś, czego nie przekaże żaden kadr z wyprawy: czyste napięcie, chłód w palcach i to jedno nieustanne pytanie – po co oni w ogóle tam wracają?

Górska literatura to naprawdę pojemny temat. Zamiast klasycznego rankingu „Top 10” mam więc dla ciebie osiem konkretnych tytułów, ułożonych według tego, dla kogo będą najlepsze. Wszystkie stoją u mnie na regale, a do każdego napisałem na blogu osobną recenzję.

Jeśli masz czas tylko na jedną pozycję, sięgnij po „Wszystko za Everest” Jona Krakauera. To mocny reportaż o tragedii z 10 maja 1996 roku – wciąga nawet tych, którzy w górach nigdy nie byli. Pozostałe tytuły dobrałem pod konkretnych odbiorców: miłośnika polskiego himalaizmu, wspinacza, fana opowieści o przetrwaniu i kogoś, kto dopiero planuje swoje pierwsze większe wyjście. Przy każdym tytule dodaję też uczciwe zastrzeżenie – komu dana pozycja może akurat nie siąść.

Która książka o górach będzie najlepsza? Ściąga w tabeli

Szukasz czegoś na prezent albo masz konkretne oczekiwania? Rzuć oko na tabelę poniżej. A jeśli chcesz poznać szczegóły, czytaj dalej.

Książki o himalaistach: Kukuczka i Bielecki

Polski himalaizm to osobna opowieść. Dwie pozycje pokazują go z zupełnie różnych perspektyw: z czasów PRL-u i z ostatniej dekady.

Na szczytach świata – Jerzy Kukuczka, Tomasz Malanowski

Jako drugi człowiek w historii zdobył Koronę Himalajów i Karakorum, na zawsze zmieniając oblicze światowego himalaizmu. Zginął w 1989 roku na niezdobytej wtedy południowej ścianie Lhotse. 

Ta książka to wywiad-rzeka, w którym Kukuczka bez owijania w bawełnę opowiada o kulisach swoich wypraw. Mówi o tym, jak wyglądało zdobywanie najpotężniejszych gór świata w realiach PRL-u. Sprzęt trzeba było kombinować na własną rękę, o sponsorach nikt jeszcze nie słyszał, a margines błędu był minimalny. Bez upiększania dotyka też tematu ryzyka i straty kolejnych towarzyszy.

Czytelnicy najbardziej doceniają właśnie tę formułę rozmowy – dzięki niej książkę wręcz się pochłania. Dużym plusem są też archiwalne zdjęcia i mnóstwo osobistych detali, o których nie przeczytasz w podręcznikach. A jeśli po tej lekturze nabierzesz ochoty, by spojrzeć na Kukuczkę z nieco innej, bardziej reporterskiej perspektywy, świetne dopełnienie stanowi jego biografia autorstwa Dariusza Kortki i Marcina Pietraszewskiego (Goodreads).

Dla kogo: Dla każdego, kto chce usłyszeć Kukuczkę na własne oczy… to znaczy na własne uszy i poznać bez upiększeń kulisy wypraw z czasów PRL-u.

Komu może nie podejść: Osobom, które szukają kunsztownej, literackiej prozy z rozbudowanymi opisami. Trzeba pamiętać, że to po prostu zapis żywej rozmowy.

Spod zamarzniętych powiek – Adam Bielecki, Dominik Szczepański

Adam Bielecki to himalaista młodszego pokolenia – ma na koncie pierwsze zimowe wejścia na Gaszerbrum I i Broad Peak. Książka prowadzi czytelnika przez całą jego karierę: od pierwszych kroków na podkrakowskich skałkach aż po korony ośmiotysięczników.

Najmocniejszym punktem jest tu wątek tragicznej, zimowej wyprawy na Broad Peak z 2013 roku, podczas której zginęli Maciej Berbeka i Tomasz Kowalski. Dla Bieleckiego wydarzenia te oznaczały ogromny rozgłos, ale też potężną falę krytyki. Po latach po raz pierwszy zabiera głos i szczerze opisuje tamte dni. Wprost przyznaje, że Broad Peak pokazał mu, jak wysoką cenę potrafi mieć ambicja – i że zapłacił ją wtedy każdy z uczestników.

Czytelnicy mocno doceniają ten osobisty, pozbawiony zbędnego patosu ton. Dużym plusem są też zdjęcia i kody QR, które odsyłają do autentycznych materiałów wideo.

Dla kogo: Dla wszystkich, których ciekawią kulisy zimowych wypraw i druga strona historii znanej z nagłówków gazet.

Komu może nie podejść: Osobom, które wolą klasyczne opowieści ze złotej ery polskiego himalaizmu z czasów PRL-u.

Książka dla wspinacza: Honnold i Ondra

Zostawiamy na chwilę ośmiotysięczniki. Ta sekcja to czyste wspinanie – skały, niesamowita wysokość i ludzie, dla których liczą się przede wszystkim trudne, techniczne drogi.

Samotność solisty – Alex Honnold, David Roberts

Biografia Alexa Honnolda, prawdziwej ikony wspinania w stylu free solo. Mowa o człowieku, który pokonuje gigantyczne, pionowe ściany całkowicie bez liny i jakiejkolwiek asekuracji.

Absolutnym centrum tej opowieści jest jego słynne, samotne przejście niemal 900-metrowego monolitu El Capitan. Na co dzień Honnold sprawia wrażenie skrytego i nieśmiałego, ale podczas wspinania zamienia się w precyzyjną maszynę. Czytelnik przez całą lekturę próbuje zrozumieć, co właściwie dzieje się w głowie człowieka, który podejmuje aż tak skrajne ryzyko.

Książka jest pisana na dwa głosy. Rozdziały autorstwa Davida Robertsa czyta się jak klasyczną, wciągającą biografię. Świetnie wprowadzają w świat wspinania i przystępnie wyjaśniają podstawowe pojęcia. Z kolei fragmenty pisane bezpośrednio przez Honnolda są chłodniejsze, bardziej techniczne i skupione na detalach ruchów. Dla części czytelników ten surowy ton bywa wyzwaniem, ale mimo to całość zbiera świetne opinie i trzyma w napięciu do ostatniej strony.

Dla kogo: Dla osób, które fascynuje psychologia ryzyka, przesuwanie granic ludzkich możliwości oraz dla samych wspinaczy.

Komu może nie podejść: Każdemu, kogo męczy techniczny detal i specjalistyczna terminologia wspinaczkowa.

Ciało i dusza wspinacza – Adam Ondra, Jaros Martin

Autobiografia czeskiego wspinacza, który zaczynał wspinanie już w wieku sześciu lat. Z czasem został pierwszym człowiekiem w historii, który w jednym roku sięgnął po mistrzostwo świata w prowadzeniu i boulderingu.

Ondra opisuje tu między innymi kulisy pierwszego przejścia drogi Silence w Norwegii – legendarnej linii o wycenie 9c. Co ważne, nie jest to wyidealizowany obraz: pisze też szczerze o chwilach zwątpienia i kryzysach. Dużym plusem wydania są świetne zdjęcia oraz mnóstwo ciekawostek z życia profesjonalnego sportowca.

Warto pamiętać, że to prosta, bezpośrednia autobiografia, a nie pełna napięcia powieść. Jeśli ktoś szuka tu epickiej, literackiej narracji, może czuć lekki niedosyt. Mimo to, pod kątem czystej wiedzy wspinaczkowej i wglądu w umysł mistrza, okazuje się bardzo wartościową lekturą.

Dla kogo: Dla fanów Ondry i każdego, kto chce od kuchni zobaczyć, jak wygląda świat współczesnej wspinaczki sportowej.

Komu może nie podejść: Tym, którym zależy przede wszystkim na literackim rozmachu i wybitnym piórze.

Mocne historie o przetrwaniu: Krakauer i Simpson

Te dwie książki trafiają nawet do ludzi, którzy na co dzień nie chodzą po górach. Obie opisują prawdziwe wydarzenia i czyta się je jak najlepszy thriller.

Wszystko za Everest – Jon Krakauer

Reportaż dziennikarza i wspinacza, który był w samym centrum tragicznych wydarzeń na Mount Everest wiosną 1996 roku. 10 maja komercyjne wyprawy utknęły tuż pod szczytem, a nagłe załamanie pogody zmieniło marzenie o dachu świata w brutalną walkę o przetrwanie. Zginęli wówczas doświadczeni przewodnicy, Rob Hall i Scott Fischer. 

Krakauer bez taryfy ulgowej pisze o ludzkiej pysze i drobnych zaniedbaniach, które ułożyły się w tragiczny łańcuch błędów, a także o własnym poczuciu winy ocalałego. W tle dostajemy też bezlitosny obraz przemysłu, gdzie wejście na Everest sprzedaje się w pakiecie premium.

To bestseller, który wyjątkowo mocno uczy pokory. Po tej lekturze zupełnie inaczej patrzy się na decyzję o odwrocie zza granicy ryzyka – bo powrót w porę bywa największym zwycięstwem. Wielu czytelników przyznaje wprost, że choć kocha góry, Everest po tym reportażu przestaje ich kusić. W recenzjach często wraca też spór o to, jak autor ocenił postawę niektórych uczestników tragedii, dlatego zdecydowanie warto wyrobić sobie własne zdanie.

Dla kogo: Dla każdego, kto chce zrozumieć, jak decyzje podejmowane pod presją zamieniają się w tragedię. Warto po nią sięgnąć również przed planowaniem własnych wyjść w góry wysokie.

Komu może nie podejść: Osobom, które unikają ciężkich tematów i opisów dramatycznych wydarzeń.

Dotknięcie pustki – Joe Simpson

Klasyka literatury górskiej. W 1985 roku Joe Simpson i Simon Yates wyruszyli w peruwiańskie Andy, by pokonać zachodnią ścianę Siula Grande (6344 m n.p.m.) nową, niezdobytą dotąd drogą. Podczas zejścia ze szczytu dochodzi do tragedii – Simpson łamie nogę, a skrajne warunki sprawiają, że partner nie jest w stanie bezpiecznie sprowadzić go na dół. To, co dzieje się później, to niewiarygodna walka o przetrwanie i trudne dylematy moralne, które zostają w głowie na długo po odłożeniu lektury.

Autor, brytyjski alpinista i pisarz, zyskał światową sławę właśnie dzięki tej historii. W 2003 roku na jej podstawie powstał głośny film Czekając na Joe, jednak czytelnicy zgodnie podkreślają, że papierowa wersja wciąga jeszcze bardziej i trzyma w napięciu jak najlepszy thriller.

Dla kogo: Dla miłośników opowieści o granicach ludzkiej wytrzymałości – także dla osób, które na co dzień się nie wspinają.

Komu może nie podejść: Osobom, którym przeszkadzają drastyczne i szczegółowe opisy fizycznego cierpienia.

Książka dla początkującego turysty: Graydon i Plan na góry

Osobie, która dopiero zaczyna chodzić po szlakach, znacznie bardziej przyda się praktyczny podręcznik niż kolejna opowieść o ośmiotysięcznikach. Te dwie pozycje pokazują, jak do gór podchodzić z głową i dbać o bezpieczeństwo.

Podręcznik, który od ponad pół wieku kształtuje kolejne pokolenia turystów i alpinistów. Najnowsze wydanie liczy ponad 590 stron. Znajdziesz tu fundamentalne zagadnienia – od podstawowych węzłów i asekuracji po zaawansowane techniki, takie jak autoratownictwo czy nawigacja w trudnym terenie.

Góry – wolność i przygoda – Don Graydon, Kurt Hanson

Czytelnicy mocno chwalą przejrzyste ilustracje oraz konkretny język bez zbędnego lania wody. Wielu z nich sięga po tę pozycję z myślą o zwykłym trekkingu, a kończy na zachwycaniu się rozdziałami o zaawansowanej wspinaczce.

Ze względu na masę i spory format to raczej cegła do spokojnej lektury w domu przy kawie niż poradnik, który spakujesz do plecaka na szlak.

Dla kogo: Dla początkujących i zaawansowanych, którzy wolą jedno rzetelne źródło wiedzy zamiast szukania niesprawdzonych informacji na forach.

Komu może nie podejść: Osobie szukającej lekkiej lektury do poduszki – to czysta, mięsista wiedza i podręcznik do nauki.

Plan na góry – Magdalena Niemiec, Mateusz Gieroń

Poradnik o kompleksowym przygotowaniu do górskich wyzwań. Autorzy krok po kroku omawiają planowanie tras i analizę ryzyka pogodowego, a następnie przechodzą do budowania formy przed sezonem oraz prawidłowej regeneracji po wysiłku.

W tytule pojawia się 55 widokowych szlaków, jednak trzonem publikacji są konkretne wskazówki dotyczące treningu i logistyki. Czytelnicy chwalą przede wszystkim rzeczowe podejście bez zbędnego teoretyzowania. W opiniach powtarza się głos, że to idealna pozycja dla każdego, kto chce podchodzić do tematu z głową.

Pierwsze wycieczki warto zaplanować rozsądnie. Jeśli celujesz w Tatry, pamiętaj, by przed ruszeniem w trasę sprawdzić stronę Tatrzańskiego Parku Narodowego. Znajdziesz tam aktualne komunikaty turystyczne i zasady obowiązujące na szlakach.

Dla kogo: Dla osób planujących pierwsze ambitniejsze wyjście oraz doświadczonych piechurów, którzy chcą uporządkować dotychczasową wiedzę.

Komu może nie podejść: Fanom historii z dreszczykiem – tutaj króluje czysta praktyka.

Dwie dodatkowe pozycje na deser: Wanda i TOPR

Gdy skończysz główną ósemkę, a wciąż będzie ci mało, warto sięgnąć po te dwa tytuły. Obie książki pokazują ludzi gór z zupełnie innej perspektywy.

Wanda – Anna Kamińska

Biografia Wandy Rutkiewicz – pierwszej kobiety na K2 i pierwszej Europejki na Evereście. Anna Kamińska tworzy portret bez laurkowego patosu, opierając się na prywatnych listach i rozmowach z bliskimi alpinistki.

Obok wybitnych osiągnięć znajdziesz tu przejmujący obraz samotności oraz trudnych relacji w środowisku zdominowanym przez mężczyzn. Historia kończy się w 1992 roku na zboczach Kangczendzongi. To mocna opowieść o determinacji i cenie, jaką płaci się za realizację pasji. Odbiorcy chwalą autorkę za rzetelny research oraz odważne pokazanie trudniejszego charakteru bohaterki.

Dla kogo: Dla każdego, kto ceni głębokie biografie skomplikowanych, bezkompromisowych postaci.

Komu może nie podejść: Osobie szukającej lekkiej opowieści o wygrywaniu – tu chodzi o znacznie trudniejsze emocje.

TOPR. Żeby inni mogli przeżyć – Beata Sabała-Zielińska

Książka o ludziach, którzy w Tatrach ruszają na pomoc jako pierwsi, gdy dochodzi do wypadku. Autorka pokazuje kulisy pracy ratowników TOPR – od trudnych akcji w zimowej zamieci po momenty, w których trzeba ważyć ryzyko i podjąć decyzję o ratowaniu własnego życia.

Tytuł świetnie oddaje istotę tej służby. Odbiorcy chwalą pozycję za mądry, potrzebny przekaz i często polecają ją na prezent dla każdego pasjonata górskich szlaków. Pojawiają się jednak i głosy krytyczne wskazujące, że obraz formacji wyszedł tu momentami zbyt wyidealizowany.

Dla kogo: Dla miłośników Tatr oraz osób, które chcą z bliska poznać prawdziwą, ludzką twarz ratownictwa.

Komu może nie podejść: Osobie, której przeszkadza zbyt przychylny stosunek autorki do opisywanych bohaterów.

Papier, e-book czy audiobook?

Wydanie papierowe najlepiej sprawdzi się przy poradnikach z ilustracjami, jak u Graydona, oraz wszędzie tam, gdzie ważne są zdjęcia. Przy książce Bieleckiego tradycyjne wydanie ma zresztą spory plus, bo w środku znajdziesz kody QR prowadzące do filmów. Z kolei mocne reportaże Krakauera i Simpsona świetnie czyta się w podróży jako e-booki albo słucha jako audiobooki. Przed zakupem rzuć tylko okiem na dostępność, bo starsze pozycje bywają już wyprzedane.

Najczęstsze pytania

Jaką książkę o górach dać komuś, kto wcale po nich nie chodzi?

Najbezpieczniejszym wyborem będą „Wszystko za Everest” Jona Krakauera albo „Dotknięcie pustki” Joego Simpsona. Obie pozycje wciągają jak dobry thriller i absolutnie nie wymagają specjalistycznej wiedzy o wspinaniu.

Od której książki o himalaizmie zacząć?

Jeśli chcesz poznać klasykę, wybierz „Na szczytach świata” Jerzego Kukuczki. Jeśli bardziej ciekawi cię współczesne podejście do wspinania i przygotowań, zacznij od „Spod zamarzniętych powiek” Adama Bieleckiego.

Jaka książka o wspinaczce będzie dobra na początek?

Jeśli szukasz praktycznej wiedzy, sięgnij po „Góry – wolność i przygoda”. Z kolei na lekturę o ludziach z absolutnej światowej czołówki wybierz historię Honnolda albo Ondry.

Czy jest dobra książka o Tatrach i ratownikach?

Tak, „TOPR. Żeby inni mogli przeżyć” Beaty Sabały-Zielińskiej. To świetny, bliski wgląd w codzienną pracę i kulisy służby tatrzańskich ratowników.

Czy te książki nadają się na prezent?

Zdecydowanie tak. Każdy tytuł dobrałem z myślą o innym typie czytelnika, więc szybki wybór ułatwi ci tabela podsumowująca na początku tekstu.

Podsumowanie

Jeśli miałbym polecać jedną pozycję z tej listy, byłaby to „Wszystko za Everest” – dla wielu najlepsza książka o górach, jaka kiedykolwiek powstała. Wciąga tak samo kogoś, kto spędza w nich każdy weekend, jak i osobę, która z wysokościami nie ma nic wspólnego.

Fanom polskiego himalaizmu w ciemno polecam Kukuczkę, a stawiającym pierwsze kroki na szlakach – Graydona. Każda z tych ośmiu pozycji opowiada o pasji, ryzyku i przekraczaniu własnych granic.

Teraz twoja kolej. Którą z tych książek znasz i jaką dodałbyś do listy? Daj znać w komentarzu, bo sam ciągle szukam dobrych lektur do biblioteczki.